Кто такие мошенники и как можно их наказать? – отвечает правозащитник

Редактор – 04 Октября, 2022 - 13:01

Информационно-аналитическая онлайн газета «Новая Эпоха» представляет вниманию читателей интервью с известным правозащитником, директором правозащитного центра «Азербайджан» Эльдаром Зейналовым.

— Что такое мошенничество? Считается ли мошенничество уголовным преступлением?

— Мошенничество является весьма распространенным имущественным преступлением. Его неприятной особенностью является то, что, в отличие от кражи, грабежа, разбоя, вымогательства, где жертва преступления расстается с имуществом не по своей воле, в случае мошенничества жертва передает имущество добровольно, в результате намеренного обмана или злоупотребления доверием со стороны мошенника.

Уголовным преступлением такой поступок будет считаться лишь в случае, если ущерб от него составит свыше 500 манатов. В противном случае, он тоже наказуем, но подпадает под действие уже Кодекса об административных правонарушениях.

В случае, если ущерб лежит в пределах 500-5.000 манатов, мошенник может быть наказан штрафом в размере от 1.000 до 2.000 манатов, общественными работами на срок от 360 до 480 часов, исправительными работами на срок до 2 лет, либо ограничением или лишением свободы на срок до 2 лет (ст. 178.1 УК АР).

Значительным ущербом при мошенничестве считается ущерб в сумме 5.000-50.000 манатов, крупным — 50.000-500.000 манатов, а особо крупным — более 500.000 манатов. С ростом ущерба, наказание ужесточается.

Так, при значительном ущербе мошенничество наказывается штрафом в размере 4.000-7.000 манатов, ограничением свободы на срок от 1 года до 3 лет, либо лишением свободы на срок от 2 до 5 лет (ст. 178.2 УК АР). Под эту же часть статьи 178 попадает мошенничество, совершенное группой лиц по предварительному сговору, либо неоднократно, либо с использованием своего служебного положения.

В случае крупного ущерба, мошенничество не имеет альтернативных наказаний и карается лишением свободы на срок от 5 до 10 лет (ст.178.3 УК АР). Под эту часть статьи подпадает и мошенничество, совершенное организованной группой.

В случае причинения особо крупного ущерба, наказание возрастает до лишения свободы на срок от 10 до 14 лет (ст. 178.4 УК).

Статистика показывает, что, если в целом, число преступлений за период с 1993 г. выросло всего в 1,5 раза, то произошел стремительный, почти 10-кратный рост случаев мошенничества. В 1993 г. зарегистрировали всего 355 случаев мошенничества, а в 2021 году было уже 3.414 таких преступлений. Если тридцать лет назад мошенничество среди 11 преступлений, выделенных в государственной статистике, по распространенности стояло на 8 месте, то сейчас — на втором (пальму первенства весь этот период держат кражи). Число привлеченных к уголовной ответственности мошенников за это время выросло в 6 раз — со 184 до 1.153. Количество мошенничеств, успешно совершенных каждым таким преступником, выросло с 2 до 3.

Цифры — упрямый аргумент. Они показывают, что за время независимости, мошенничество стало популярней в преступной среде, да и сами мошенники стали более умелыми. Но я бы не стал делать поспешный вывод о безнаказанности мошенников. Не будем сбрасывать со счетов, что за этот период произошла приватизация государственной собственности, появились безналичные расчеты, оживилась частное предпринимательство, то есть появилось множество потенциальных жертв мошенников…

— При каком раскладе мошенник может избежать наказания?

— Как я уже сказал, при ущербе менее 500 манатов наказание будет административным, а значит, заведомо более мягким.

Кроме того, ст.73-1 УК АР позволяет освободить мошенника от уголовной ответственности по статье 178.1 УК, если он примирился с потерпевшим и полностью возместил причиненный ему ущерб. По статье 178.2 УК мошенник освобождается от уголовной ответственности, если он примирился с потерпевшим, полностью возместил причиненный ему ущерб и выплатил в государственный бюджет сумму в однократном размере ущерба, причиненного в результате преступления. По статье 178.3 УК для освобождения от уголовной ответственности нужно выплатить в госбюджет сумму в двукратном размере ущерба.

Примирение не предусмотрено лишь в случае, если ущерб превышает полмиллиона манатов, и тогда мошенника оставляют за решеткой. Но в этом случае, не будучи мотивирован оплатить ущерб своим жертвам, преступник и так сможет неплохо устроиться в тюрьме и по отбытию срока выйти к своей «заначке».

То есть, мошенник вполне законно вместо лишения свободы на срок в 5-10 лет может отделаться по сути штрафом. Ключевым моментом тут является обязательное, с письменным закреплением, примирение с жертвой мошенничества.

Если отойти от эмоционального неприятия этого как некой несправедливости, то все встает на свои места. Жертва получает назад от мошенника свои деньги, а возможно, и еще что-то ради примирения, хотя в противном случае могла бы и не получить ничего, либо выплаты бы растянулись на годы. А государство, которое бы 10 лет содержало в заключении мошенника и потратило бы на него 60 тыс. манатов, экономит их и получает от преступника бОльшую сумму.

Правда, остаются досада, что мошенник не хлебал баланду несколько лет, и убеждение, что такой исход уголовного дела будет стимулировать мошенника на новые «подвиги». Но кто сказал, что тюрьма способна исправить законченного мошенника?

Я лично встречал немало крупных мошенников и все они, отсидев годы за решеткой, выходили на свободу с желанием еще кого-нибудь «кинуть». Это артисты своего дела, для которых виртуозно обмануть доставляет болезненное удовольствие. Кто-то лезет за адреналином в горы, кто-то прыгает с парашютом, кто-то делает ставки на собачьих бегах, а мошенники для этого выбирают и обрабатывают подходящую жертву.

Вспомнил, к слову, сербиянку Соню, которая «кинула» в Баку кучу народа, включая иностранный банк, который в результате смирился с крупной потерей ради сохранения делового имиджа и отозвал иск. Или старушку Фатьму-ханум, которая уже в преклонном возрасте «кинула» главу районной исполнительной власти, причем чиновники сами за ней бегали и предлагали взятку, считая, что она представляет какую-то международную гуманитарную организацию. Снова увидев правозащитников в тюрьме, из которой они ее раз за разом вытаскивали из жалости к старушке, Фатьма-ханум на вопрос, не пора ли ей угомониться, ответила, что вот выйдет на свободу, «кинет» еще раз на определенную сумму (причем уже знает, кого и как), и уже тогда «выйдет на пенсию».

Определенно, лиши мошенника возможности удовлетворять свою болезненную страсть — и краски мира для них померкнут. Поэтому крупные мошенники, которые могут заплатить три суммы за свободу, определенно, на это пойдут. Чтобы снова взяться за старое.

— Насколько реально наказать мошенника?

— Если вам удастся привлечь мошенника к ответственности, и вы не пойдете с ним на сделку о примирении, то его будут обязаны наказать. Но реально в 2021 г., как сообщает Госкомстат, были наказаны лишь 1153 мошенника — примерно один на 10.000 населения. Это явно меньше доли мошенников в обществе.

Проблема не только в мошенниках, но и в правоохранителях, и в самих жертвах. С правоохранителями все ясно: если они арестуют втрое больше мошенников, то их, скорей всего, не наградят, а, наоборот, дадут выговор за то, что они допустили рост криминогенной обстановки в своем районе.

А вот «кинутые» мошенником жертвы очень часто попадают в сложную психологическую ситуацию, когда им проще забыть о происшедшем, чем предать свой позор гласности.

Помню, как несколько студентов из Африки обманули нашего ювелира, уверив, что у них есть чудодейственная жидкость, смазав которым доллары и переложив их с чистой бумагой, можно перевести часть краски купюр на бумагу и тем самым «размножить» купюры. Тот продал свое золото, занял у друзей и отдал мошенникам кучу долларов. Технические вопросы типа того, что отпечаток может смазаться и вообще будет зеркальным, заказчика не волновали, и он повторил историю Буратино. Помню, в женской колонии потом встречал африканку из этой группы, Стеллу — их всех потом помиловали и выдворили. А через несколько лет после того, как над историей посмеялся весь Баку, читаю в новостях, что африканцы снова повторили с гражданами Азербайджана то же мошенничество. Тут уже остается лишь развести руками…

Или, например, на нашей улице одно время жила мошенница, которая почти всех здесь «кинула» разнообразными способами. Она имела пару «ходок» в тюрьму, не исправилась, но в промежутке между арестами родила несколько детей. И все жертвы жалели ее из-за детей и не подавали на нее заявления.

Часто поводом для мошенничества бывают какие-то изначально незаконные сделки: устроиться за взятку на работу в доходное место, пробить какую-то коммерческую операцию в обход установленных процедур и т.п. В полиции об этом могут задать естественные вопросы, и нередко эта опаска «закрывает рты» жертвам.

Каждый может вспомнить какой-нибудь случай такого рода.

Конечно, кто-то может пойти на принцип и за 5 манатов отрубить голову, как случилось в одном дачном поселке под Баку. Но с большой долей вероятности могу сказать, что в случае небольшого ущерба, даже подпадающего под статью УК, жертвы чаще всего предпочитают забыть о произошедшем: кто-то бережет нервы, кто-то считает, что на адвоката уйдет больше денег, а кто-то полагается на то, что обнаглевший мошенник однажды нарвется на кого-то принципиального с топором. Мне кажется, что если бы речь не шла о такой большой сумме, которую ювелир назанимал у всех окружающих, то и он бы тоже постеснялся идти в полицию жаловаться на африканцев.

В любом случае, надо помнить, что без заявления от потерпевшей стороны, полиция пальцем не пошевелит по своей инициативе. Так что и в заведении уголовного дела, и в примирении сторон многое зависит от жертвы.

Джамиля Чеботарёва

www.novayaepoxa.com

https://novayaepoxa.com/kto-takie-moshenniki-i-kak-mozhno-ikh-naka/418255/

Доведение до самоубийства – консультация от правозащитника

Редактор – 03 Октября, 2022 - 22:29

В качестве эксперта выступает известный правозащитник, директор правозащитного центра «Азербайджан» Эльдар Зейналов, который ответил на самые часто задаваемый вопросы, то бишь вопросы, которые так актуальны на сегодняшний день, и ими часто задаются все больше людей.

Давайте разберемся, что понимается под доведением до самоубийства. Как происходит на практике наказание виновного и как на практике может быть доказана его вина. Какое наказание ему вменяется и что может требовать с него семья потерпевшего?

«Доведение человека до самоубийства или до покушения на самоубийство считается уголовным преступлением и в настоящее время наказывается по статье 125 Уголовного Кодекса лишением свободы на срок от 3 до 7 лет. До мая 2011 года виновный мог быть наказан ограничением свободы на срок до 3 лет, причем нижний предел не указывался. То есть, по решению судьи, виновного могли оставить на свободе, заставив отмечаться в комендатуре несколько месяцев. Это отражало снисходительное отношение Фемиды к таким случаям.

Человек может покончить с собой, послушав выступление Байдена или от расстройства репертуаром нашего телевидения. Но это не дает основания обвинить их по статье 125. Для обвинения нужно, чтобы, во-первых, самоубийца находился в материальной, служебной или иной зависимости от виновного. Во-вторых, самоубийство должно быть результатом угроз, жестокого обращения или систематического унижения достоинства жертвы.

Как правило, покушению на самоубийство предшествует скрытый период, когда жертва по той или иной причине избегает высказываться об угрозах, жестоком обращении или унижении в свой адрес. Нередко сама жертва может стирать угрозы с телефона или отзывать заявления в полицию, и потом бывает сложно доказать виновность. Тем более, что презумпция невиновности предполагает, что любое сомнение должно трактоваться в пользу обвиняемого.

Случается и так, что доказательства уничтожают и дают ложные показания родственники жертвы. Предположим, женщину насильно выдали замуж за родственника. Женщина сбегала от побоев к родителям, а те выгоняли ее обратно, загнав в тупик, из которого она нашла единственный выход — в петлю. Естественно, что в таком случае виноваты обе семьи — жены и мужа. Поэтому, договорившись между собой («Аллах дал, Аллах обратно взял!»), родственники с двух сторон будут утверждать, что женщина, скажем, после родов стала неадекватной или что-то в этом роде.

Если же дело доходит до суда, то, как и в любом уголовном процессе, в его рамках может быть выдвинут гражданский иск. Например, если на иждивении у жертвы находились нетрудоспособные лица, состоявшие на иждивении умершего или имевшие ко дню его смерти право на получение от него содержания, или же трудоспособные, но ставшие нетрудоспособными в течение пяти лет после его смерти, или у умершего после смерти родился ребенок (ст. 1121 Гражданского Кодекса).

Вред возмещается: несовершеннолетним — до достижения восемнадцати лет; учащимся старше восемнадцати лет — до окончания учебы в учебных заведениях по очной форме обучения, но не более чем до двадцати трех лет; женщинам старше 55 лет и мужчинам старше 65 лет — пожизненно; инвалидам — на срок инвалидности; одному из родителей, супругу либо другому члену семьи, занятому уходом за находившимися на иждивении умершего его детьми, внуками, братьями и сестрами, — до достижения ими 14 лет.

В случае смерти кормильца, вред возмещается в размере той доли заработка (дохода) умершего, которую они получали или имели право получать на свое содержание при его жизни. При определении возмещения вреда этим лицам в состав доходов умершего наряду с заработком (доходом) включаются также получавшиеся им при жизни пенсия и другие подобные выплаты (ст. 1122 ГК).

Может быть учтен и другой ущерб, с условием, что он непосредственно связан со смертью жертвы. Например, кто-то совершил самоубийство, разбившись на семейной машине — семья может потребовать компенсацию стоимости этой автомашины.

Предъявление и рассмотрение гражданского иска внутри уголовного процесса имеет свои особенности (статьи 179-188 Уголовно-Процессуального Кодекса). В частности, с гражданским иском могут выступить как потерпевшие, так и прокурор и даже сам суд», — разъяснил Эльдар Зейналов.

Джамиля Чеботарёва

www.novayaepoxa.com

https://novayaepoxa.com/dovedenie-do-samoubiystva-konsult/418258/

Azərbaycanda penitensiar sistemdə islahatlar residiv cinayətkarlığın azalmasına gətirib çıxarmır

Azərbaycanda penitensiar sistemdə islahatlar residiv cinayətkarlığın azalmasına gətirib çıxarmır

2022 Sentyabr 27 ( Çərşənbə axşamı )  07:35:50

Kamal Əli

Azərbaycan koloniyalarında və həbsxanalarında islahatlara dair nikbin hesabatlar

Azərbaycanda cinayət cəzalarının icrası üzrə dövlət penitensiar sistemində islahatların aparılması və humanistləşdirilməsilə  bağlı rəsmi səviyyədə çox danışılır. Xüsusilə qadın həbsxanalarında (4 saylı koloniya) və yetkinlik yaşındakı cinayətkarların saxlanma yerlərində aparılan islahatlar, məhkumların təhsilinin və peşə hazırlığının artırılmasına diqqət yetirilməsi barədə çoxlu məlumatlar dərc olunur. Məhkumların ictimai təşkilatlarla görüşləri, məhkumlara psixoloji, tibbi, hətta kosmetoloji yardımların göstərilməsi barədə məlumatlar verilir. Rəsmi məlumata görə, cəzaçəkmə yerləri təmir olunur, yeni müəssisələr tikilib istifadəyə verilir, məhkumların qohumları ilə görüşü üçün daha rahat yerlər yaradılır.

Ədliyyə Nazirliyinin saytı bildirir ki, islahatlar Ədliyyə Nazirliyinin istintaq təcridxanalarını da əhatə edir. Məhkumlar üçün iki böyük müalicəxana fəaliyyət göstərir ki, bunlardan biri ağciyər xəstəlikləri (vərəm, koronavirus infeksiyası) olan məhkumların müalicəsi üzrə ixtisaslaşıb. Bu klinikalarda müalicə olunmaq imkanı olmadığında xəstələr mühafizə altında respublika xəstəxanalarına aparılır.

2022-ci ilin aprelində ədliyyə naziri Fikrət Məmmədov  bildirib ki, Azərbaycanda penitensiar sistemdə islahatlar əsas məsələlərdən biridir. O, “islahatları” sadalayarkən yalnız yetkinlik yaşına çatmayanlar  və qadın məhbuslar üçün iki yeni müəssisənin tikildiyini, həmçinin prezidentin əfvlərini ölkənin humanizm ideyalarına sadiqliyinin göstəricisi kimi qeyd edib.

Penitensiar Xidmətin yüksək vəzifəli əməkdaşları xarici və beynəlxalq təşkilatlarla görüşlərdə iştirak edirlər, inkişaf etmiş ölkələrdə aparılan islahatlar təcrübəsini mənimsəyirlər. 21-22 iyun 2022-ci il tarixində Sevilyada (İspaniya)  Avropa Şurasının təşkilatçılığı ilə həbsxanaların və probasiya xidmətlərinin rəhbərlərinin 27-ci illik konfransı keçirilib. Konfransda Azərbaycanı ədliyyə nazirinin müavini Ceyhun Həsənov, Probasiya Xidmətinin rəisi Aqşin Ziyadov və nazirliyin ictimaiyyətlə əlaqələr şöbəsinin rəisi Mehman Sadıqov təmsil ediblər. Konfransda azadlıqdan məhrumetmə yerlərində qadınların əməyi, məhkumların cəmiyyətə reinteqrasiyası, məhkumların psixoloji sağlamlığı, penitensiar sistem müəssisələrinin dizaynı və infrastrukturuna dair məruzələr dinlənilib. Azərbaycandan olan iştirakçılar ölkəmizdə aparılan islahatlar, qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi, yeni normativ- hüquqi aktların qəbulu, yeni, beynəlxalq səviyyəyə uyğun penitensiar müəssisələrin tikintisi barədə məlumat veriblər.

2010-cu ildə Bakıda Azərbaycanda penitensiar sistemdə islahatlara dəstək üzrə ikiillik layihənin icrası ilə bağlı konfrans keçirilib. Layihə Avropa Şurasının himayəsi altında Norveç hökumətinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirilib. Penitensiar müəssisələrin işçiləri  üçün treninqlər keçirilib, məhkumların saxlanma şəraiti, onlara tibbi xidmətin göstərilməsi yaxşılaşdırılıb.

Penitensiar müəssisələrin bir çoxunda əsaslı təmir işləri aparılıb, bu sistemdə psixoloqlar qrupu yaradılıb, havalandırma və təbii işıqlandırmanın yaxşılaşdırılması məqsədilə kameralarda pəncərələr genişləndirilib. Məhbusların qida rasionu yaxşılaşıb, onların telefon danışıqları, qohumları ilə görüş və bağlama almaq imkanları artıb, cəzaçəkmə yerlərindən azad edilmiş şəxslərin sosial adaptasiyası istiqamətində addımlar atılıb. Beynəlxalq humanitar təşkilatların köməyilə bu müəssisələrdə vərəmin yayılmasının qarşısının alınması üçün mütəmadi olaraq profilaktik tədbirlər həyata keçirilir. Elə həmin dövrdən Probasiya Xidmətinin - məhkumun evinin hüdudlarında azadlığın məhdudlaşdırılması formasında, onun hərəkətinin elektron izlənilməsilə cəza sistemi -yaradılmasına başlanılıb.

Residiv cinayətkarlığın yüksək olduğu digər Azərbaycan reallığı

Azərbaycanın penitensiar sisteminin bütün sahələrində vəziyyətin durmadan yaxşılaşması barədə məlumatlarla paralel olaraq, tikanlı məftillər arxasında real həyatın başqa tərəfi, başqa dünya var. Turan-a məhkumların qohumlarından, ailə üzvlərindən, cəzaçəkmə yerlərində olan, habelə azadlığa çıxan vətəndaşlardan telefon zəngləri və məktublar daxil olur. Bu müraciətlərin heç birində müsbət məlumat yoxdur.

Həbsxana dəhşətlərini yaşayanlar məhbusların döyülməsi, pis qidalanma, kameralardakı sıxlıq, həbsxana və koloniyaların bütün işçilərinin rüşvətxorluğu, yayda içməli suyun, qışda isə otaqların soyuq olması barədə bildirirlər.

Lakin Azərbaycan Penitensiar Xidmətinin öz funksiyasını - residivin (əvvəllər məhkum olunmuşlar tərəfindən təkrar cinayətlərin törədilməsi) səviyyəsinin azaldılmasını yerinə yetirmədiyini qeyd etməmək olmaz. Görünür, buna görə də rəsmi sənədlərdə residivin statistikasına dair məlumat yoxdur. Hüquq-mühafizə orqanları ölkədə cinayətkarlığın, əsasən də təkrar cinayətlərin dinamikasını izləmək üçün illər üzrə müqayisəli məlumatları vermir. Təkcə onu bilirik ki, Azərbaycanda məhbusların sayı 20-23 min nəfər arasındadır. 

Ədliyyə Nazirliyi yanında İctimai Şuranın koordinatoru, hüquq müdafiəçisi Səadət Bənənyarlının məlumatına görə, Azərbaycanda residivin səviyyəsi 50% təşkil edir.

Azərbaycan Hüquq-Müdafiə Mərkəzinin direktoru Eldar Zeynalov Turan-a müsahibəsində daha yüksək rəqəm söyləyib. Onun sözlərinə görə, məhkumların 60%-ə yaxını azadlığa çıxdıqdan sonra yenidən dəmir barmaqlıqlar arxasına düşür.

Onun sözlərinə görə, on il öncə cinayətlərin təkrar törədilməsilə bağlı vəziyyət analoji idi, ümumilikdə heç nə dəyişməyib. “Əvvəllər rəsmi şəxslər bu rəqəmin 65% olduğunu deyirdilər. Bu rəqəm heç vaxt mübahisəli olmayıb. Sovet dövründə bu göstərici 30% idi”. Zeynalov hesab edir ki, məhkumların yalnız üçdə biri həbsdə olduğu müddətdə yenidən tərbiyə olunur.

Müxtəlif ölkələrdə residiv anlayışı altında bu terminin fərqli anlamı var: təkrar cinayət məsuliyyətinə cəlb edilmə, təkrar hökm və azadlığa buraxıldıqdan sonra bir, iki və ya beş il müddətinə yenidən azadlıqdan məhrum edilmə.  Haradasa statistikaya şərti olaraq vaxtından əvvəl azadlığa buraxılma şərtlərinin pozulmasına görə məhkumun həbsxanaya qaytarılmasını daxil edirlər, haradasa yox. Məsələn, istifadə edilən ölçülərdən asılı olaraq, Norveçdə residivizm 14%-dən 42%-ə qədər təşkil edə bilər. 2010-cu ildə Böyük Britaniya Ədliyyə Nazirliyi İngiltərə və Uels, Şotlandiya və Niderlandda residivizmi müqayisə etməyə cəhd edib və aşağıdakı rəqəmlər alınıb: il ərzində təkrar hökm  müvafiq olaraq azad edilənlərin 45,1, 44,3 və 38% faizini təşkil edib. 2009-cu ilin yayından 2011-ci ilin noyabrınadək Latviyada residivizm belə olub: həbs cəzasını çəkmişlərin  arasında  51%, şərti olaraq vaxtından əvvəl azadlığa buraxılanlar arasında  26%, şərti cəza alanlar arasında 16%, - Strateji Araşdırmalar Mərkəzindən (RF) Olqa Şepeleva öz məqaləsində yazır.

Karolin Didi “Azadlıqdan məhrumetmə və residivizm: xarici təcrübə” adlı məruzəsində residivizmin profilaktikası baxımından Almaniya, Hiderland və Norveçdə həyata keçirilən resosializasiya və reabilitasiya proqramlarını təhlil edib. Məlumatlar göstərir ki, ayrı-ayrı proqramlarda iştirak edən qruplarda residivizmin səviyyəsi azalır. Yəni, hər konkret proqramın məzmunu mühüm rol oynayır, ona görə də onların dizaynına çox səliqəli yanaşmaq lazımdır.

Uğurlu proqramlar keçmiş məhbuslar tərəfindən böyük ehtimalla residivizmə səbəb olan aşağıdakı risk faktorları ilə işləyir: savadsızlıq, ümumməktəb təhsilinin olmaması, uğurlu işə düzəlmə üçün hər hansı peşəkar bacarığın olmaması, qanuni məşğulluq təcrübəsinin olmaması; həbsdən öncəki və ya azadlığa buraxıldıqdan sonra işədüzəlmədə uğursuzluqlar; öz mənzilinin və ya daimi yaşayış yerinin olmaması; cinayətkar fəaliyyətə erkən qoşulma, qanuna tabe həyat təcrübəsinin olmaması; sosial təcrid və zorakılıq, o cümlədən ailə zorakılığı təcrübəsi; narkotik maddə asılılığı, alkoqolizm, toksimaniya; psixi sağlamlıqla bağlı problemlər.

“Azərbaycanda çox vaxt residivistləri Bakıətrafı, 8 saylı islah müəssisəsinə  yerləşdirirlər. Əsasən oğurluq, qarət, dələduzluq və narkotik maddə alverinə görə oraya düşürlər ”, -  Eldar Zeynalov qeyd edib.

O, Azərbaycanda penitensiar islahatların effektivliyini tənqid edir: “Bu gün sağaltmayan, əksinə şikəst edən həbsxanalara münasibəti dəyişmək lazımdır. Cinayətlərin təkrarlanması indi sovet dövründə olduğundan iki dəfə çoxdur. Amma saxlanma şəraiti də yaxşılaşıb və sovet Cinayət Məcəlləsinin bir çox qanun pozuntuları dekriminallaşdırılıb”.

Həbsxanalarda əmək cinayətkarların islah edilməsinin yoludur

Həbsxanaların humanistləşdirilməsinin hələ ki niyə mənfi nəticə verdiyini anlamaq üçün məhkumların islah edilməsi üzrə əsas vasitələrin siyahısına baxmaq lazımdır (Cəzaların İcrası Məcəlləsinin (CİM) 8.2-ci maddəsi). Onların sayı altıdır: cəzanın icrası və çəkilməsi qaydası (rejim); tərbiyəvi iş; ictimai- faydalı əmək; ümumi təhsil; peşə təhsili və peşə hazırlığı; ictimai təsir.

Onlarda ictimai- faydalı əmək demək olar ki, yoxdur. Koloniyaların özlərinin təsərrüfat xidmətləri üzrə işlər yox, ölkədə tələb olan məhsulların istehsalı nəzərdə tutulur. Qadın koloniyasında işçi geyimi tikirlər, xalça toxuyurlar, 2-3 digər koloniyada üzüm üçün dirəklər, əsgər barakları üçün çarpayılar, məktəb partaları, yaxud dəmir darvazalar düzəldirlər. Bu, Azərbaycanda məhbusların sayı ilə müqayisədə cüzidir. Koloniyaların sənaye zonaları boş qalıb, onların çoxunu yaşayış zonalarına çeviriblər, digərlərində bir neçə dəzgah var ki, onlarda işləmək artıq öhdəlik yox, imtiyazdır, belə ki, "əməyə şüurlu münasibət" vaxtından əvvəl azadlığa yol açır. Bu arada CİM-də layiqli əməkhaqqının təmin edilməsi və pensiya stajının hesablanması daxil olmaqla, əmək münasibətlərini tənzimləyən onlarla maddə var. Vicdanla qazanmaq imkanı həbsxanaya düşmüş bir adamın özünə hörmətini saxlayır, onu ailəsinə "yük olmaqdan” xilas edir, uşağının doğum günündə hədiyyə almasına şərait yaradır. Çalışmaq imkanı olmayan məhbus özünə siqaret belə ala bilmir və istər-istəməz sosial baxımdan asılı adama çevrilir.

Dövlət başçısının 2017-ci il 10 fevral tarixli sərəncamında deyilir: “Azadlıqdan məhrum edilmiş şəxslərin ictimai- faydalı əməyə cəlb edilməsi, cəzaçəkmə müəssisələrində mövcud istehsalat sahələrinin bərpası və yeni sahələrin yaradılması imkanlarının öyrənilməsi məqsədilə sahibkarların bu fəaliyyətdə iştirakının stimullaşdırılması üzrə tədbirlər görülüb” .

Beş ildən çox vaxt keçib, bunun üçü pandemiya və müharibənin olmadığı vaxta düşüb. Amma heç bir iş görülməyib. Eynilə, on il ərzində (2007-2017-ci illər) azad edilmiş məhkumların sosial adaptasiyası haqqında qanun (digər məsələlərlə yanaşı həmin adamların yaşayış yeri və işlə təminatını da əhatə edirdi) sabotaj edilib.

“Mənim üçün icraçıların sabotajı göz önündədir”, - Zeynalov deyib. Koloniya rəislərindən biri Zeynalovun “bu müəssisənin rəhbəri kimi öz vəzifəsini nədə görür” sualına  belə cavab verib: “Mənim koloniyam saxlama kamerasıdır, məhkumu mənə təhvil verirlər və mən müddətin sonynda onu sağ və sağlam geri qaytarmalıyam”. Belə minimalist yanaşmanın məhbusun əməyinə qətiyyən ehtiyacı yoxdur və məhbusu əşyaya, “sürüdəki qoyuna” çevirir. Belə olduğu halda  “çoban” tabeliyində olanların “sağılıb”, “kəsilməməsi” üçün özünü necə saxlaya bilər?

Madam məhbuslar kölgə gəliri gətirirlər, təbii ki, vicdansız işçilər məhbusun sayının daha çox olmasında və bizim dövr üçün xoşagəlməz olan qadağaların saxlanmasında maraqlı olacaqlar. Əmək məhkumu müəyyən dərəcədə ailədən müstəqil edir, şəxsi xarakteristikasını yaxşılaşdırır (və deməli, vaxtından əvvəl azadlığa çıxmağa imkan yaradır), bununla da bir çox korrupsiya sxemlərini alt-üst edir.

Həmçinin məhbusların əməyinin yalnız sənaye əməyi (məsələn, əlcək tikmək və kağız üçün sancaq istehsalı) kimi qəbul edilməsindən imtina etmək  və kənd yerlərindən olan məhbuslardan aqrar-sənaye sahəsində (fermalar və s.) istifadə imkanlarını nəzərdən keçirmək lazımdır. Bu, nəinki adamın kənd təsərrüfatı ilə əlaqəsini saxlayar, həm də azadlıqda onun işinə yaraya biləcək kənd əməyinin qabaqcıl metodları ilə tanış olmasına kömək edər. Məhkumların əməyi cəlb edilməklə dövlət müəssisələrinin yaradılması malların təkrar satışına üstünlük verən kəndlilərin məşğul olmaq istəmədiyi kənd təsərrüfatı sahələrinin problemini həll edir.

Məhbusların azadlığa buraxılana qədər və sonra cəmiyyətə inteqrasiyası

Məhbusun ailəsilə münasibətini çətinləşdirən daha bir aspekt evin cəza çəkdiyi koloniyadan uzaqda olmasıdır. Mən hələ pandemiyanın yaratdığı problemləri nəzərdə tutmuram. Amma təsəvvür edin ki, Qazaxdan olan qadın Bakıda qadınlar üçün yeganə koloniyasında ümumi rejimli cəza çəkir. Qanuna görə, hər həftə ona ziyarət edə bilərlər, ancaq bundan ötrü bütün ölkədən keçmək lazımdır. Və bunun nəticəsidir ki, 4 saylı koloniyadakı qadın məhbusların yarısına qohumları baş çəkmir (və ya müntəzəm olaraq baş çəkmir). Qobustan həbsxanası, vərəm xəstələri üçün 3 saylı koloniya, xüsusilə təhlükəli residivistlər üçün 8 saylı koloniya, hüquq- mühafizə sisteminin keçmiş işçiləri üçün 9 saylı koloniya eyni vəziyyətdədir.

Uzaqlıq məsələsi tədricən düzəlir. Naxçıvan və Şəkidə penitensiar komplekslər yaradılıb. Onlar bir neçə ətraf rayona xidmət edirlər və həm istintaq təcridxanası, həm də qarışıq rejimli (ümumi və ciddi) koloniyalardan ibarətdir.  Növbədə Gəncə və Lənkəranda, bəzi digər kənd yerlərində oxşar komplekslərin yaradılması var. Amma prosesi sürətləndirmək lazımdır.

Yeni rayonlararası həbsxanaların yaradılması da saxlanma şəraitinin yaxşılaşdırılmasına kömək edərdi. Sovet dövründə və sovet standartlarına uyğun tikilmiş indiki koloniyalar evdən uzaqda yerləşməsi, başçəkmələrin və bağlamaların çox az olması ilə yanaşı, yaşayış sahəsinə görə nəinki Avropa, hətta mövcud milli standartlara (Avropada 6-7 kv.m. və milli 4-5 kv.m-ə qarşı 2.5-3 kv.m.) da uyğun gəlmir. Elə Bakı da koloniyalardan azad olmuş olardı, onların bir çoxu artıq şəhərə girmişdi - bu yaxınlarda 4 saylı koloniyanın sıx əhalisi olan Qara Şəhərdən şəhərətrafı Zabrat qəsəbəsinə köçürülməsi razılıqla qarşılanıb.

Ancaq təkcə saxlanma şəraitinin yaxşılaşdırılması insanı yenidən tərbiyə edə və ya ondakı kriminal meylləri söndürə bilməz. Cəzanın sərtliyi (o cümlədən dözülməz saxlanma şəraiti) insanı yalnız qəzəbləndirə bilər, yenidən tərbiyə edə bilməz. Məhbuslar ictimai faydalı əməyə cəlb edilməsə, təbii ki, mənəvi deqradasiyaya uğrayar, üstəlik cəmiyyət onlara özündən asılı adamlar kimi baxır, penitensiar sistemdə isə korrupsiya üçün çoxsaylı boşluqlar qalır. Bax, penitensiar islahatlar bu mühüm problemi həll etməlidir, Zeynalov deyib.

Azadlıqda necə yaşamalı? Bəziləri yenidən həbsxananı seçir

Həbsxananın astanasından kənarda bütün bu müddətdə azad edilənləri gözləyən problemlər yığılır. İşi olmadığı halda zərərçəkmişə mülki iddia ödəməlidir. Yenidən öz ailəsini saxlamaq zərurətinə qayıdır. Yaxud həbsdə olduğu müddətdə ailəsini, hətta evini itirmiş biri özünə ev axtarmalı olur. Eyni zamanda, azadlığa çıxmış vətəndaşa işəgötürənə lazım deyil, belə ki, əmək vərdişlərini itirib, bəlkə də həbsxanaya qədərki peşəsi artıq köhnəlib və heç kimə lazım deyil. Bu cür vəziyyətdə adama gündə üç dəfə qidalandığı, geyindiyi və müalicə aldığı yerə qayıtmaq ən əlverişli görünə bilər. Əlillər və qocalar üçün asayişin olduğu, özbaşınalıqdan qorunduqları həbsxanada oturmaq azadlıqdan daha yaxşı görünə bilər. “Sosial məhbuslar” belə yaranır, -hüquq müdafiəçisi Eldar Zeynalov mövzunu davam etdirib.

Avropa Şurasının çoxsaylı tövsiyələri və hüquq müdafiəçilərinin kampaniyasından sonra 2007-ci il mayın 5-də “Penitensiar müəssisələrdə cəza çəkməkdən azad edilmiş şəxslərin sosial adaptasiyası haqqında" qanun qəbul edilib. Orada “penitensiar müəssisələrdə cəza çəkməkdən azad edilmiş şəxslərin sosial mühitə uyğunlaşdırılması, onların hüquq və azadlıqlarının, qanuni mənafelərinin qorunması, bu şəxslərin törədə biləcəyi yeni cinayətlərin və onlara təsir göstərə bilən kriminogen amillərin qarşısının alınması məqsədilə həyata keçirilən hüquqi, iqtisadi, təşkilati və sosial-psixoloji tədbirlər sisteminin”yaradılmasının vacibliyi göstərilib.

Bu qanun “sosial adaptasiyaya” görə məsuliyyəti bir sıra dövlət strukturlarının, o cümlədən Ədliyyə Nazirliyi, DİN, Təhsil Nazirliyi, Səhiyyə Nazirliyi, Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin üzərinə qoyub.

Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi yanında Sosial Adaptasiya Mərkəzinin yaradılması haqqında Nazirlər Kabinetinin 17 oktyabr 2017-ci il tarixli qərarının qəbuluna daha 10 il vaxt lazım olub. Və daha 1,5 il Qobustan rayonu ərazisində Dövlət Sosial Müdafiə Fondu yanında Sosial Adaptasiya Mərkəzi strukturunun təsdiqi barədə 1 səhifəlik qərarın razılaşdırılmasına gedib. Keçmiş məhbusların minimum bürokratik problemlərlə cəmiyyətə qayıtması üçün onlara şərait yaratmağa tələsməyiblər.

Bu qədər uzun müddətə yaradılmış sosial adaptasiya sistemi bu gün nə təklif edir? Adaptasiya prosesi həbsxanadan buraxılmadan öncə başlayır. Belə ki, adaptasiyanın prinsiplərindən biri onun könüllü olmasıdır, məhbusun barəsində lazım olacaq məlumatlar tədricən toplanır. Həbsxana və ya koloniya administrasiyası əsasən məhbuslardan hansının daimi yaşayış sahəsinin olmadığını, peşə təhsilinə, işə, tibbi və sosial yardıma ehtiyacı olduğunu, kimə müxtəlif sənədlərin lazım olduğunu aydınlaşdırır. Belə məhbuslar qeydiyyata alınır, onlara hüquq və azadlıqları, sosial adaptasiyanın mahiyyəti izah edilir.

Məhbuslar azadlığa çıxana qədər lazımi sənədlərlə təmin olunurlar, onlara müəyyən məbləğdə pul verilir, müvəqqəti yaşayış yerinə ehtiyac olduqda Sosial Adaptasiya Mərkəzinə göndərilirlər. Orada onlara hüquqi, psixoloji və informasiya yardımı göstərilir,  təhsil və müalicə üçün göndərişlər verilir və işsiz kimi qeydiyyata alınırlar.

Əvvəlcə sosial adaptasiyaya ehtiyacı olmadığını güman edən və penitensiar müəssisəsində qeydiyyata düşməyən keçmiş məhbuslar, həmçinin xarici dövlətlərin həbsxanalarından azad edildikdən sonra Azərbaycana qayıdan vətəndaşlar 3 ay ərzində qeydiyyatdan keçib adaptasiya prosesinə qoşula bilərlər.

Belə hesab edirlər ki, sosial adaptasiya üçün bir il kifayətdir. Amma müstəsna hallarda bu müddət daha bir il uzadıla bilər. Rəsmi məlumatlardan da göründüyü kimi, yeganə Sosial Adaptasiya Mərkəzi eyni vaxtda 50 keçmiş məhbusa xidmət göstərir.

Bu, çoxdurmu? Bəs azadlığa çıxan məhbuslara kifayət qədər diqqət göstərilirmi?

Keçmiş məhbusların əksəriyyətinə müvəqqəti mənzil lazım olmur. Bununla belə, 2021-ci ilin sosial-demoqrafik göstəricilərinə əsasən fikir yürütsək,  cinayətkarların 61%-i (ümumi 21 206 nəfərdən 12 936 nəfər) cinayət törətdiyi vaxt təhsil almayıb və çalışmayıb. Onların yarısı artıq əvvəllər mühakimə edilib, bu isə 50 nəfər yox, ikiqat çoxdur. Bəlkə də dövlət keçmiş məhbusların risk qrupu olduğunu nəzərə alıb, onlara iş təklif etsəydi, cinayətlər daha az olardı. Odur ki, belə sosial adaptasiya mərkəzləri daha çox olmalıdır, - E.Zeynalov deyir.

Residivlərin qarşısının alınmasında proqressiv dünya təcrübəsi

Avropa penitensiar qaydalarında məhkumların postpenitensiar adaptasiyasına həsr olunmuş bir sıra normalar ehtiva edilir. Qaydaların 107-ci maddəsinin 1-ci hissəsində deyilir ki, məhkumlar azad edilmədən öncə onlara penitensiar müəssisədə elmdən cəmiyyətdə qanuna tabe olan elmə keçidi təmin edən prosedurlar və xüsusi proqramlar şəklində yardım göstərilməlidir. Qaydalar bu məqsədə çatmağın yollarını müəyyən edir - əməli sosial dəstəklə birlikdə nəzarət altında azad edilməzdən öncə fəaliyyət proqramının hazırlanması.

https://scicenter.online/ispolnitelnoe-pravo-ugolovno-scicenter/mejdunarodnyiy-opyit-preduprejdeniya-retsidiva-172139.html

Finlandiyanın penitensiar müəssisələrində postpenitensiar cinayətlərin qarşısının alınması məsələlərilə məşğul olan əməkdaşların yerli bələdiyyələrin və digər dövlət, qeyri-dövlət qurumlarının təminat və məşğulluq orqanları ilə işgüzar əlaqələr qurması tələb olunur. Bu fəaliyyətin mühüm tərkib hissəsi cəzanın çəkildiyi müddətin saxlanılması və ya azadlığa buraxıldıqdan sonra yenidən yaşayış yerlərinin alınmasıdır. Sosial işçi məşğulluq orqanları ilə birlikdə təlim və ya iş üçün yer tapmağa, həmçinin məhkumun ailəsilə ünsiyyəti ilə əlaqədar məsələlərin həllinə yardım göstərməyə  borcludur.

Almaniya həbsxanalarında “açıq” bölmələr var. Onlar ağır olmayan cinayətlərə görə nisbətən qısa müddətə mühakimə edilmiş şəxslər üçündür. Digərlərini isə bu bölmələrə azadlığa çıxmazdan bir il öncə adi həbsxanalardan köçürürlər. Belə bölmələrdə məhkumlar öz paltarlarını geyinir, qohumları və tanışları ilə telefonla əlaqə saxlaya bilirlər. Özləri işə gedir və axşam geri qayıdırlar, üç-dörd nəfərlik otaqlarda yaşayırlar. Həftədə bir gün ailəsilə yaşamaq hüququ var. Zərurət yarandıqda cəzaçəkmə yerlərindən azad edilmiş şəxslərin işə düzəlməsinə Ədliyyə Nazirliyinin sosial işçiləri tərəfindən köməklik göstərilir.

Azadlığa çıxdıqdan sonra ilk aylarda özünü və ailəsini dolandıra bilməsi üçün kifayət qədər məbləğ yığılana qədər həbsxanada cəza çəkdiyi müddətdə məhkumun qazancının üçdə biri tutulur.

Azadlığa çıxdıqdan sonra məhkumların işlə təmin olunması və adaptasiya problemlərinin həlli üçün administrasiya bu işçilərin əməyindən istifadədə maraqlı olan müxtəlif işəgötürənlərlə əlaqə qurur. Bu, nəinki sərbəst buraxılanların adaptasiyasını yaxşılaşdırır, həm də onların mövcud əmək vərdişlərinin saxlanmasına və yenilərinin əldə olunmasına kömək edir. Həmçinin islah müəssisəsinə məhkumların ailəsi və digər yaxınları ilə, əsasən də onların azadlığa buraxılması ərəfəsində əlaqə yaratmasını təmin etmək həvalə edilib. 

Böyük Britaniyada bir ildən çox cəza çəkən bütün məhbuslar və yetkinlik yaşına çatmayanlar azadlığa buraxıldıqdan sonra cəza müddətindən asılı olaraq müşahidə altında olurlar. Böyük Britaniyada islah müəssisələri və probasiya xidməti ayrı qurumlardır. Məhbusların azadlığa çıxdıqdan sonra uğurlu adaptasiyası bu iki xidmətin əməkdaşlığının dərəcəsindən asılıdır. Burada aşağıdakı məsələ həll olunur: cəzadan azad edilməzdən öncəki dövrü azadlığa buraxıldıqdan sonrakı ilk dövrlə əlaqələndirmək.

Nəticə

Mövcud penitensiar sistem və həbsdən sonrakı adaptasiya şəraitində Azərbaycanda residiv göstəricilərinin azalması faktiki olaraq mümkün deyil. Başa düşmək lazımdır ki, penitensiar müəssisə cəza alətindən daha çox, məhkumun yenidən tərbiyə edilməsi, düşüncəsinin, davranışının dəyişməsi sistemidir. Əgər residivlər azalmırsa, ekspertlərin fikrincə, əgər statistika məsul dövlət xidmətləri tərəfindən gizlədilirsə, bu, həll olunmayan, amma retuş edilən problemlərin olmasından xəbər verir. Bu isə cinayətkarlığın, əsasən də residivlərin artmasına əlverişli şərait yaradır.

Vəziyyət cəza sistemi siyasətinə yenidən tərbiyə sistemi istiqamətində yenidən baxılmasını tələb edir. Bundan ötrü vəziyyətin dərindən təhlili, cinayətkarlığın azaldılması siyasətinə cəlb edilmiş bütün strukturların və xidmətlərin vahid zəncirinin yaradılması yolu ilə penitensiar sahədə və reabilitasiya sistemində islahatlara dair yol xəritəsinin qəbul edilməsi vacibdir.

https://astna.biz/ext/news/2022/9/free/pol-security/az/2683.htm